Max Pam en de theodicee van OER

Na het interview met nanobioloog Cees Dekker (Volkskrant 18 mei) was columnist Max Pam er als de kippen bij om de melden dat Dekker en het recente boek OER: het grote verhaal van nul tot nu de vraag naar God en het lijden op scherp stellen (Volkskrant 19 en 26 mei). “Wat is Gods plan met het coronavirus” en waarom treft God “zijn eigen mensen extra hard”? Wie OER leest ziet echter dat het boek zeker niet simplistisch is als het gaat om de verhouding tussen God en kwaad, de zogenaamde theodicee. Sterker nog, OER biedt meerdere perspectieven om over deze vraag na te denken. Vijf zaken vallen daarbij op.

Ten eerste houdt OER vast aan beide polen die centraal staan in de theodicee: Gods macht en Gods goedheid. Die macht toont zich vooral op de grote lijnen wanneer het de mens en Gods plan voor de wereld betreft, maar ook op de details wanneer het gaat om het universum. God is de onderhouder die het heelal de goede kant opstuurt. God wordt echter niet geschetst als iemand die elk deeltje in elke nanoseconde bestuurt (moleculen doen hun werk zelf, 37, 40). Wel is er regelmatig een onzichtbare hand aanwezig achter de grote stappen in de kosmologie of evolutie (36,42, 49). De Schepper lijkt daarmee actief en passief te sturen, maar is niet direct verantwoordelijk voor ieder virus, noch voor elke ziekte die een concreet mens treft.

Ten tweede benadrukt OER dat de Schepper graag werkt op basis van overvloed en hergebruik (27, 29), dat fouten in de kopie van cellen gewenste variatie bieden (39) en dat bepaalde vormen van vernietiging en dood er altijd al waren en gebruikt worden door de Schepper (15, 23, 48-9). Dieren eten elkaar op, de sterkste wint en juist door vernietiging komt de kosmos tot iets nieuws. Evolutionaire en kosmologische processen leiden zo ook tot inzicht in God. Zowel het bijbelse beeld van scheppen als indammen van chaos en scheppen als iets nieuws maken vinden we terug, waarbij de laatste in OER een plek krijgt binnen de eerste. Scheppen is herscheppen en vaak door de vernietiging heen tot iets nieuws komen. Uit deze schets mag men concluderen dat sommige vormen van natuurlijk kwaad nu eenmaal bij de wereld horen en door de Schepper ten minste moesten worden toegestaan in de best mogelijke schepping. Dat betekent echter niet dat de Schepper daarmee concrete mensen direct treft. Fouten en virussen maken wel deel uit van de wereld, maar zijn slechts indirect terug te voeren tot de Schepper.

Ten derde benadrukt OER dat bijbelse teksten Gods liefde laten zien voor zwakke mensen en de mens oproepen voor het zwakke op te komen. Juist in het voor ons bedreigende en chaotische universum met al haar krachten en processen komt God op voor het zwakke. Hij biedt tegenkracht en herschept uit chaos nieuwe dingen. God is daarmee bovenal degene die met de mens meelijdt. Hij laat dat ten diepste zien in het lijden en sterven van Jezus.

Ten vierde voert OER meerdere keren een kwade macht of tegenstander ten tonele (74-5  102-5, 115). Met deze duivelse figuur wordt de macht en invloed van de Schepper van een tegenwicht voorzien. Niet alle kwaad kan toegeschreven worden aan de Schepper. Deze duivel wordt macht op aarde toegeschreven, maar nooit macht in de hemel. Hoewel hij de verantwoordelijkheid van de mens voor zijn daden niet wegpoetst (74) is hij vanuit hemels perspectief zowel degene die God op aarde tegenwerkt als soms vormen van vijandig kwaad veroorzaakt. Deze tegenstander kan echter niet op tegen de Schepper die het kwade altijd ten goede kan keren (125). Het is onduidelijk in hoeverre deze tegenstander ook natuurlijke processen kan beïnvloeden volgens OER. In ieder geval kan hij mensen aanzetten tot vijandig kwaad.

Ten vijfde laat OER Proton en zijn vrienden met regelmaat hun paniek uiten als vernietiging van hun eigen bestaan (14-15) of van delen van het universum of Gods plan (47) wel erg dichtbij lijkt. Ook uiten sommige protonen en neutronen hun twijfels of het wel goed zal komen. Hiermee wordt de realiteit van kwaad onderkent en een vorm van bijbels klagen en twijfelen vormgegeven (vergelijk Job en de Psalmen). Ook protonen begrijpen de Schepper niet, maar hun roep tot God mag de mens tot voorbeeld dienen. Definitieve antwoorden zijn er niet, maar klagen en roepen tot God in plaats van spreken over God is fundamenteel. Gelovigen hebben daarmee een adres voor hun klacht. Anderzijds spreken deze passages ook het vertrouwen uit in een uiteindelijke goede afloop van het grotere plan van de Schepper. Zo houdt OER twijfel en vertrouwen bij elkaar.

Kortom, OER biedt op allerlei manieren reflectie op de theodicee. Zij lost deze niet op (wie zou dat kunnen), maar presenteert juist een veelheid van aspecten die in de christelijke traditie te vinden zijn. Wat daarbij met name opvalt is de evenwichtige balans. Alle perspectieven komen aan bod. Tegelijk ligt daar misschien ook het probleem of de uitdaging voor de auteurs: want hoe verhouden deze aspecten zich nu tot elkaar?
Is er een verschil tussen hoe God werkt in de schepping en hoe hij in mensenlevens werkt? Werkt God vooral op hoofdlijnen of ook op details? Een tegenstander een prominente rol geven roept ook vragen op. Heeft de tegenstander ook macht in de hemel of alleen op aarde? Kan hij ook buiten de Schepper om handelen of niet? Bovenal is het opmerkelijk dat in een boek met zoveel aandacht voor kosmologie geen versie is te vinden van een hemelse opstand of val zoals die zowel binnen het Henochische Jodendom als in het christendom bekend is door teksten als Genesis 6:1–4, Jesaja 14 en Ezechiël 28 te combineren. De absentie daarvan lijkt echter een bewuste keuze te zijn. Juist hierdoor blijft de plaats van deze tegenstander en zijn rol in het kwaad wel wat in het midden.

Tot slot. De reactie van Max Pam laat enerzijds zien dat er nog werk te doen is in het verbinden van de Bijbelse lijnen die in OER nadrukkelijk en helder naar voren komen. Anderzijds toont Pams reactie dat hij het boek misschien nog eens moet herlezen. Dan zal hij in ieder geval zien dat God alleen heel indirect verantwoordelijk kan zijn voor het coronavirus.

 

One comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s